Zaburzenia porozumiewania się słownego z otoczeniem w afazji

Joanna Przesmycka-Kamińska

Monografia Joanny Przesmyckiej-Kamińskiej pt. „Zaburzenia porozumiewania się słownego z otoczeniem w afazji”, wydana w 1980 roku przez Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, stanowi przełomowe opracowanie w polskiej psychologii klinicznej, będące owocem prac prowadzonych w Zespole Terapii Mowy pod kierunkiem prof. Mariusza Maruszewskiego. Praca ta jest poświęcona psychologicznej analizie afazji, traktowanej nie tylko jako zjawisko medyczne, ale przede wszystkim jako bolesny problem społeczny i osobisty chorego.

Założenia teoretyczne i metodologiczne

Autorka postuluje wprowadzenie podejścia komplementarnego w badaniach nad afazją. Według niej neuropsychologia dostarcza jedynie technik odbudowy zaburzonych czynności, natomiast ustalenie celów i strategii rehabilitacji wymaga analizy funkcjonowania pacjenta w jego środowisku. Kluczowe założenia książki to:

  • Mowa jako czynność: Autorka przyjmuje za Maruszewskim i Tomaszewskim, że mowa jest zorganizowaną formą aktywności skierowaną na osiągnięcie porozumienia z otoczeniem.
  • Podejście funkcjonalne: Przesmycka-Kamińska koncentruje się na roli, jaką mowa pełni jako narzędzie porozumiewania się, a nie tylko na jej strukturze gramatycznej czy fonetycznej.
  • Integracja terapii: Autorka sprzeciwia się rozdzielaniu metod analitycznych i całościowych, postulując ich łączenie we wszystkich przypadkach afazji, niezależnie od stopnia głębokości zaburzeń.

Koncepcja MPS (Możliwość Porozumiewania Się)

Centralnym wkładem pracy w metodykę diagnostyczną jest wprowadzenie terminu Możliwość Porozumiewania Się słownego (MPS). Autorka opracowała autorską metodę oceny tego parametru, która pozwala na ilościowe określenie sprawności komunikacyjnej pacjenta. Proponuje ona pięciostopniową skalę MPS (od 0 do 4):

  • 0 – Porozumiewanie się zniesione: Chory nie przekazuje ani nie odbiera informacji kanałem słownym (tzw. afazja totalna).
  • 1 – Porozumiewanie bardzo głęboko zaburzone: Zachowany jedynie „ślad” MPS, umożliwiający przekazywanie pojedynczych, podstawowych informacji.
  • 2 – Porozumiewanie głęboko zaburzone: Bardzo niski poziom kontaktu, chory potrafi podać dane personalne, potwierdza i zaprzecza.
  • 3 – Porozumiewanie znacznie zaburzone: Dobry kontakt jednostronny (np. chory rozumie, ale nie mówi lub odwrotnie), trudności w opisie wydarzeń.
  • 4 – Porozumiewanie zachowane: Możliwe swobodne posługiwanie się mową, trudności ujawniają się jedynie w specjalnych próbach.

Nowa interpretacja afazji totalnej

Książka wnosi istotną korektę do rozumienia afazji totalnej. Autorka uważa, że klasyfikacja ta powinna mieć charakter „funkcjonalny” i odnosić się do poziomu MPS, a nie być jedynie opisem braku mowy. Przesmycka-Kamińska wykazuje, że nawet u chorych z afazją totalną można prowadzić terapię analityczną, o ile zachowany jest z nimi kontakt pozasłowny (gest, mimika).

Znaczenie praktyczne i społeczne

Praca kładzie duży nacisk na psychospołeczne aspekty inwalidztwa, jakim jest afazja. Autorka zwraca uwagę na negatywne skutki zmian osobowościowych o charakterze psychogennym, które często wynikają z lęku przed kontaktami społecznymi i niepowodzeń w komunikacji. Książka uczy, jak unikać izolacji chorego i jak rzetelnie oceniać jego postępy w toku rehabilitacji, odróżniając poprawę na zajęciach od rzeczywistej poprawy funkcjonalnej w życiu codziennym.

Podsumowując, publikacja Joanny Przesmyckiej-Kamińskiej to fundament dla humanistycznego i praktycznego ujęcia afazji w Polsce. Przesuwając punkt ciężkości z „leczenia mózgu” na „rehabilitację człowieka”, autorka stworzyła narzędzia, które do dziś służą psychologom i logopedom w rzetelnej ocenie możliwości komunikacyjnych pacjentów.