Agramatyzm w afazji na materiale polskim

Hanna Tomaszewska-Volovici

Monografia Hanny Tomaszewskiej-Volovici pt. „Agramatyzm w afazji na materiale polskim”, wydana w 1976 roku przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich, stanowi pionierskie i fundamentalne opracowanie w polskiej neurolingwistyce. Autorka podejmuje w niej problematykę rozpadu struktur gramatycznych u osób z uszkodzeniami mózgu, konfrontując dotychczasowe ustalenia badaczy anglosaskich ze specyfiką języka polskiego, charakteryzującego się bogatą fleksją.

Założenia teoretyczne i definicja agramatyzmu

Autorka przyjmuje w pracy szerokie rozumienie terminu agramatyzm. Obejmuje on nie tylko brak elementów pełniących funkcje gramatyczne (wiązadeł), ale także:

• niewłaściwe posługiwanie się morfemami gramatycznymi,
• zniekształcenia tych morfemów,
• wszelkie zakłócenia poprawności gramatycznej zdań.

Agramatyzm jest traktowany jako jedna z językowych konsekwencji zaburzenia mechanizmów programujących czynności mowy. W warstwie teoretycznej praca opiera się na klasyfikacji afazji zaproponowanej przez Aleksandra R. Łurię, która służyła autorce do diagnozowania badanych osób.

Cel i problematyka badawcza

Głównym impulsem do powstania pracy były badania amerykańskie (m.in. zespołu Harolda Goodglassa), które na materiale języka angielskiego sugerowały, że między afazją ruchową a słuchową nie ma różnic jakościowych w zakresie zaburzeń form gramatycznych. Tomaszewska-Volovici postawiła sobie za cel sprawdzenie, czy ta teza obroni się w przypadku języka o rozbudowanym systemie fleksyjnym, jakim jest polszczyzna.

Autorka sformułowała cztery kluczowe pytania badawcze:

1. Na czym polegają zaburzenia form fleksyjnych rzeczownika w obu typach afazji?
2. Czy istnieją różnice w podatności poszczególnych przypadków na zaburzenia?
3. Co charakteryzuje zaburzenia na poziomie zdania?
4. Czy analiza agramatyzmów ma wartość diagnostyczną w różnicowaniu afazji ruchowej i słuchowej?

Metodyka badań

Badaniem objęto 20 osób z afazją (10 z afazją ruchową i 10 ze słuchową). Zastosowano metodę stopniowania trudności zadań, dzieląc je na trzy etapy:

• Próby fleksyjne: uzupełnianie zdań pojedynczymi wyrazami w odpowiednich formach lub uzupełnianie samych końcówek.
• Próby składniowe: budowanie zdań pojedynczych i złożonych.
• Próby tekstowe: samodzielne opowiadanie na podstawie obrazków (np. „W mieście”, „Na wsi”).

W celu weryfikacji, czy błędy są wynikiem patologii, przeprowadzono również badania kontrolne na osobach zdrowych, uwzględniając specyfikę polszczyzny mówionej, która naturalnie różni się od pisanej.

Kluczowe wnioski

Analiza zebranego materiału doprowadziła autorkę do następujących konkluzji:

• Brak różnic jakościowych: Wyodrębnione rodzaje zakłóceń, takie jak brak koordynacji form gramatycznych oraz brak niezbędnych członów zdań, występują w tym samym stopniu w obu typach afazji.
• Podobieństwo mechanizmów: Choć mowa afatyków ruchowych i słuchowych różni się w ogólnym obrazie klinicznym, same trudności z formami gramatycznymi układają się w analogiczną hierarchię dla obu grup.
• Zależność od głębokości defektu: Różnice między wypowiedziami wynikają raczej ze stopnia uszkodzenia mózgu (głębokości afazji), stopnia wyreedukowania oraz poziomu wykształcenia przed chorobą, a nie z samego typu afazji.

Podsumowując, książka Hanny Tomaszewskiej-Volovici udowodniła, że agramatyzm w języku polskim ma uniwersalny charakter w obrębie afazji, co potwierdziło wcześniejsze tezy badaczy anglosaskich. Praca ta pozostaje cennym źródłem wiedzy o tym, jak rozpadają się struktury języka polskiego pod wpływem uszkodzeń mózgu i stanowi istotny punkt odniesienia dla logopedów i neuropsychologów zajmujących się diagnozą i terapią afazji.