Funkcjonowanie pojęć u afatyków z zaburzeniami nazywania

Aneta Bolewska

Monografia Anny Bolewskiej pt. „Funkcjonowanie pojęć u afatyków z zaburzeniami nazywania”, wydana w 1983 roku przez Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, stanowi próbę wyjaśnienia mechanizmów zaburzeń nazywania w świetle rozważań nad procesami poznawczymi chorych z afazją. Praca ta ogniskuje się wokół problemu stosunku między mową a myśleniem, przyjmując za punkt wyjścia ujęcie nazywania jako sytuacji użycia pojęcia.

Założenia teoretyczne i metodologiczne

Autorka opiera swoje badania na neuropsychologicznych koncepcjach mowy jako złożonego układu funkcjonalnego oraz na polskich teoriach psychologicznych T. Tomaszewskiego i A. Lewickiego. Badania eksperymentalne objęły łącznie 100 osób podzielonych na pięć grup, w tym afatyków amnestycznych (uszkodzenia płata skroniowego i ciemieniowo-potylicznego), afatyków ruchowych (uszkodzenia okolic Broki), osoby z lekkimi zaburzeniami mowy oraz grupy kontrolne. Celem pracy było ustalenie, czy u osób tych występują specyficzne zaburzenia w funkcjonowaniu znanych pojęć oraz w tworzeniu nowych kategorii.

Funkcjonowanie pojęć znanych

Badanie sprawności operowania znanymi pojęciami oparto na zadaniach nazywania, klasyfikacji oraz aktualizacji w oparciu o słowa i obrazy. Główne wnioski z tej części badań wskazują, że:

• U afatyków z zaburzeniami nazywania występują istotne zakłócenia w przejściu od desygnatów pojęcia do samego pojęcia oraz w procesie powrotnym.
• Stopień zaburzeń funkcjonowania pojęć wzrasta wraz z poziomem ich ogólności i abstrakcyjności.
• Najczęstszymi błędami są: całkowita niemożność podania nazwy, parafazje semantyczne (podawanie słów z tej samej kategorii znaczeniowej) oraz tworzenie jedynie częściowych klas w zadaniach klasyfikacyjnych.
• Stwierdzono brak istotnych różnic w funkcjonowaniu pojęć znanych pomiędzy afatykami amnestycznymi i ruchowymi, co sugeruje, że zaburzenia nazywania w obu przypadkach wiążą się z podobnym defektem sfery pojęciowej.

Tworzenie nowych pojęć (konceptualizacja)

Kluczowym elementem pracy był eksperyment polegający na uczeniu się sztucznego pojęcia percepcji „klipiec”. Wyniki wykazały, że:

• Zaburzenia w tworzeniu nowych pojęć występują wyłącznie u afatyków amnestycznych, u których trudności nominacyjne stanowią objaw pierwotny.
• Mechanizm tych zaburzeń polega na posługiwaniu się hipotezami zbyt ogólnymi (nadmierne uogólnianie) oraz braku konsekwencji w ich weryfikowaniu mimo otrzymywanych informacji zwrotnych.
• U afatyków ruchowych procesy abstrakcji i uogólniania, stanowiące jądro konceptualizacji, pozostają zazwyczaj nienaruszone.

Interpretacja i wnioski

Anna Bolewska konkluduje, że afazja nie jest całkowitą dezintegracją wiedzy o języku i świecie, lecz przede wszystkim ograniczeniem dostępu do siatki pojęciowej i trudnością w wydobywaniu z niej informacji. Autorka nawiązuje do koncepcji A. R. Łurii, wskazując, że u chorych dochodzi do zawężenia znaczeń słów i zatarcia granic między nimi, co powoduje „ześlizgiwanie się” na nazwy zbliżone semantycznie. Praca udowadnia, że wraz ze zmniejszaniem się stopnia zaburzeń mowy, pacjenci odzyskują coraz bardziej efektywne strategie poruszania się w hierarchicznej organizacji pojęciowej.

Podsumowując, publikacja ta jest cennym wkładem w polską neurolingwistykę, precyzyjnie rozgraniczającym zaburzenia językowe od poznawczych i wskazującym na złożony mechanizm deficytów nominacyjnych w afazji.