Raport NFZ o Zdrowiu: Udar Niedokrwienny Mózgu w Polsce (2017–2023)

Marcin Kruk, Aleksander Pawlewicz

Niniejszy dokument stanowi kompleksowe podsumowanie raportu Narodowego Funduszu Zdrowia dotyczącego epidemiologii, organizacji opieki oraz wyników leczenia udaru niedokrwiennego mózgu (UMN) w Polsce w latach 2017 – styczeń 2023.

Podsumowanie menedżerskie

Udar mózgu pozostaje drugą najczęstszą przyczyną zgonów na świecie i główną przyczyną niesprawności u osób dorosłych. Raport NFZ wskazuje na kluczowe trendy i wyzwania w polskim systemie ochrony zdrowia:

  • Skala problemu: W 2022 roku w Polsce zarejestrowano 73,9 tys. przypadków udaru niedokrwiennego mózgu, z czego 8,1% stanowiły zachorowania ponowne.
  • Zmiana profilu wiekowego: Choć standaryzowany współczynnik zapadalności ogółem spadł (z 23,7 do 22,5 na 10 tys. ludności), odnotowano niepokojący wzrost liczby zachorowań w młodszych grupach wiekowych (do 54 r.ż.).
  • Postęp w leczeniu: Odsetek pacjentów leczonych przyczynowo (tromboliza i/lub trombektomia) wzrósł z 13,4% w 2017 r. do 20,5% w 2022 r.
  • Kluczowa rola czasu: Analizy potwierdzają, że skrócenie czasu od diagnostyki obrazowej do rozpoczęcia trombektomii mechanicznej z 90 do 30 minut zmniejsza ryzyko zgonu 30-dniowego o 5 punktów procentowych.
  • Wpływ pandemii: Lata 2020–2021 charakteryzowały się wyższą śmiertelnością poudarową, co wiąże się bezpośrednio z pandemią COVID-19 oraz jej wpływem na organizację opieki.

1. Definicja i czynniki ryzyka

Definicja kliniczna

Udar niedokrwienny mózgu (UMN) to epizod dysfunkcji neurologicznej spowodowany ogniskowym zawałem mózgu, rdzenia kręgowego lub siatkówki. Ok. 87% wszystkich udarów stanowią udary niedokrwienne.

Determinanty zachorowalności

Według badania INTERSTROKE, za 90% ryzyka udaru odpowiada 10 modyfikowalnych czynników:

  1. Nadciśnienie tętnicze: Najważniejszy czynnik, odpowiadający za 54% ryzyka.
  2. Palenie papierosów: Niemal podwaja ryzyko wystąpienia choroby.
  3. Cukrzyca: Pacjenci z cukrzycą są dwukrotnie bardziej narażeni na UMN.
  4. Inne: Otyłość, niewłaściwa dieta, brak aktywności fizycznej, hiperlipidemia, nadużywanie alkoholu, choroby serca (szczególnie migotanie przedsionków) oraz niewłaściwy stosunek apolipoprotein B do A1.

2. Epidemiologia i dane rejestrowane przez NFZ

Statystyki zapadalności w Polsce (2022)

  • Liczba pacjentów: 71,6 tys. osób (hospitalizowanych z rozpoznaniem I63).
  • Mediana wieku: 73 lata (77 lat dla kobiet, 70 lat dla mężczyzn).
  • Płeć: Wzrasta odsetek mężczyzn wśród pacjentów (51,4% w 2022 r. vs 49,3% w 2017 r.).
  • Zróżnicowanie regionalne: Najwyższa standaryzowana zapadalność występuje w woj. śląskim i warmińsko-mazurskim, najniższa w podlaskim i mazowieckim.

Trendy globalne i europejskie (dane IHME 2019)

W Polsce wskaźnik DALY (lata życia skorygowane niepełnosprawnością) z powodu UMN wynosi 4,2% całkowitej wartości wskaźnika dla wszystkich chorób, co plasuje Polskę powyżej średniej Unii Europejskiej (3,3%).

3. Organizacja opieki i metody leczenia

Oddziały Udarowe (OU)

W 2022 roku w Polsce funkcjonowało 187 komórek OU u 181 świadczeniodawców.

  • Dostępność: Ponad 94% przypadków UMN było leczonych w OU (wzrost z 86% w 2017 r.).
  • Najlepsze wyniki: Województwo pomorskie (99% hospitalizacji w OU).

Metody leczenia ostrej fazy

Metoda leczenia

Charakterystyka

Skuteczność (redukcja ryzyka zgonu 30-dniowego)

Leczenie trombolityczne (LT)

Dożylne podanie leku rozpuszczającego skrzeplinę.

26% – 34%

Trombektomia mechaniczna (TM)

Małoinwazyjne, mechaniczne usunięcie skrzepliny z dużych tętnic.

17%

Program Pilotażowy TM: Rozpoczęty w 2019 r. W 2022 r. zabiegi te wykonano w 4,4% przypadków UMN (łącznie 3 346 zabiegów, w tym 13,7% poza pilotażem).

Modele transportu pacjenta do TM

  1. Mothership: Pacjent trafia bezpośrednio do ośrodka wykonującego TM (NCU).
  2. Drip-and-ship: Pacjent trafia do najbliższego OU, a po kwalifikacji jest transportowany do NCU. W 2022 r. model ten stosowano w 60% przypadków TM.

4. Wyniki analizy ankiet udarowych (2020–2021)

Na podstawie 53 tys. szczegółowych ankiet zidentyfikowano kluczowe parametry czasowe (mediany) w procesie opieki:

  • Powiadomienie ZRM -> Badanie obrazowe (TK/RM): 1 godz. 55 min.
  • Przyjęcie do szpitala -> Badanie obrazowe (Door-to-CT): 35 min.
  • Przyjęcie do szpitala -> Tromboliza (Door-to-Needle): 60 min.
  • Przyjęcie do szpitala -> Trombektomia (Door-to-TM): 150 min.
  • Stan pacjenta przy przyjęciu: Mediana 7 pkt w skali NIHSS (wyższa u pacjentów kwalifikowanych do TM – 15 pkt).

5. Śmiertelność i opieka poudarowa

Wskaźniki śmiertelności (pierwszorazowy UMN, 2019 r.)

  • 7 dni: 7%
  • 30 dni: 14%
  • 90 dni: 21%

Rehabilitacja i powikłania

  • Dostęp do rehabilitacji: Tylko 21,4% pacjentów skorzystało z rehabilitacji neurologicznej w ciągu 14 dni od wypisu (spadek o 1,3 p.p. względem 2017 r.).
  • Leczenie spastyczności: W 2022 r. 2 tys. pacjentów leczono toksyną botulinową typu A (najwięcej w historii programu).
  • Choroby współistniejące: Po udarze następuje gwałtowny wzrost rozpoznawalności i leczenia chorób układu krążenia. Przykładowo, stosowanie leków zmniejszających stężenie lipidów wzrasta z 36% (przed UMN) do 89% (po UMN).

6. Aspekty finansowe

Wartość refundacji świadczeń związanych z UMN systematycznie rośnie:

  • Hospitalizacje (2022): 1,11 mld zł.
  • Rehabilitacja neurologiczna (2022): 331,8 mln zł.
  • Programy lekowe (2022): 8,4 mln zł.

Obserwuje się istotny wzrost udziału kosztów trombektomii mechanicznej w całkowitej strukturze wydatków na leczenie szpitalne UMN (z 0,6% w 2017 r. do 14,5% w 2022 r.).

Źródło: Raport „NFZ o zdrowiu. Udar niedokrwienny mózgu”, Warszawa, październik 2023. Autorzy: Marcin Kruk, Aleksander Pawlewicz.

https://ezdrowie.gov.pl/portal/home/badania-i-dane/zdrowe-dane/raporty/nfz-o-zdrowiu-udar-niedokrwienny-mozgu